TRABALLANDO CON COCA COLA

Si, a verdade é que non debiamos facer publicidade pero neste caso é razoable...imos intentar extraer da Cola Cola iso que fai a uns a busquen e outros a detesten: a cafeína.

O proceso danos a posibilidade de aprender un par de cousiñas de física e un par de cousiñas de química...

Para o nosa experiencia empregamos o contido dunha lata de 33cL, evidentemente CON CAFEÍNA.

A primeira parada no camiño fixémola da mana da química. Confirmamos as lendas urbanas que fan da Coca Cola un bo axente de limpeza de óxidos ou similares...porque a medida do seu pH certificou o seu carácter ácido...e non precisamente un ácido moi débil porque os valores estamos arredor de 3-4 (lembrade que nesta escala o 7 representa a neutralidade e os valores próximos a cero son os máis ácidos, xa digamos que perigosamente ácidos.

Nestas condicións o mellor será proceder á súa neutralización e para iso empregamos algo que actuara como o seu contrario, que quimicamente falando implica usar unha base como o bicarbonato de sodio.

A neutralización foi instantánea. As burbullas provocadas polo dióxido de carbono liberado así o parecía indicar e o pH subindo a 7-8 confirmou as sospeitas.

Xa tiñamos a Coca Cola preparada así que..."padentro"

O sitio onda se vai a desenvolver o proceso clave é un recipiente curioso en forma de pera; chámase FUNIL DE DECANTACIÓN. 

O seu deseño vainos permitir observar mellor todos os detalles.

O que imos facer é moi simple. Introduciremos outro disolvente no funil para que se xunte coa Coca Cola, pero ten que ser un disolvente especial. Non se poderá mesturar coa Coca Cola, ten que ter unha densidade diferente e último e máis importante: ten que disolver mellor a cafeína que a propia Coca Cola.

Esencialmente esta bebida é case que na súa totalidade AUGA, polo tanto buscamos un disolvente orgánico. Empregaremos TETRACLORURO DE CARBONO.

Cando introducimos este disolvente orgánico vemos claramente como queda na parte inferior do funil porque é máis denso.

O seguinte paso: moi importante, axitar ben, para que auga e tetracloruro entren en contacto e a cafeína teña a oportunidade de "saltar" da auga da Coca Cola ao tetracloruro de carbono.

Nos primeiros instantes, tras deixar o funil en repouso, fórmase unha emulsión 

Pero non hai que esperar moito para ver unha clara separación de fases.

Así que toca separar as fases e para iso abrimos a chave de paso para que a fase orgánica caia no cristalizador.

Para optimizar o proceso repetimos o proceso por se quedaba algo de cafeína sen extraer

Xuntamos as fases orgánicas dos diferentes lavados no cristalizador e só quedaba...ESPERAR. Iso que tanto nos axuda pero que tan pouco nos gusta, a PACIENCIA.

Pois si, tocaba esperar para que o tetracloruro de carbono se evaporase e deixase á vista no fondo do cristalizador eses cristaliños que probasen a existencia de cafeína na Coca Cola. Pero para iso temos que esperar ata o xoves a ver se esta molécula orgánica non nos sae moi tímida e se deixa ver...

SEÑORES E SEÑORAS, CON VOSTEDES...A INTELIXENCIA ARTIFICIAL. E aviso: chegou para quedarse

Pois si. Imparable é a traxectoria desta nova tecnoloxía na que se mestura ciencia, ética, arte...como todo novo que nace trae aparelladas a partes iguais a esperanza e a desconfianza. 

Pero xa sabemos, polos precedentes na historia, que os cambios de paradigma, as revolucións sempre conlevan danos colaterais. Xa veremos dentro de 20 anos (ou 5...que isto vai moi rápido) a onde nos conduciu esta historia da IA. 

Para coñecer un pouco máis do tema, e así poder opinar con fundamento convidamos a Pablo Villacañas, un profesional cunha traxectoria consolidada nun dos sectores con maior proxección actual: o desenvolvemento de software.

Pablo é "Desenvolvedor Full-Stack" con máis de 8 anos de experiencia na industria tecnolóxica. Para quen non estea familiarizado co termo, isto significa que posúe unha visión completa do ciclo de vida dunha aplicación: desde a interface que o usuario toca e ve, ata a lóxica complexa e as bases de datos que fan que todo funcione de forma invisible.

Ao longo da súa carreira, Pablo traballou en proxectos de diversa índole, especializándose non só en escribir código, senón na arquitectura de datos e en crear solucións tecnolóxicas que resolvan problemas reais. O seu perfil é un claro exemplo de como a formación continua e a adaptación son fundamentais nunha contorna que cambia cada día.

Veu compartir connosco a súa experiencia de primeira man: como é o día a día dun programador senior, que retos atopouse nestes anos e, sobre todo, que consellos daríalle a alguén que está hoxe no instituto e sente curiosidade polo mundo da tecnoloxía.

Fixo DAW (Desenvolvemento de Aplicacións Multiplataforma) en Santiago de Compostela, ademais de ser graduado en Psicoloxía. Isto estalle permitindo poder traballar en equipos de investigación sobre ciencias do comportamento coa IA, creando diferentes deseños experimentais na intersección das dúas disciplinas. Se graduó con honras en DAW.

O noso alumnado de bacharelato de tecnoloxías intelixentes e TIC tivo a sorte de escoitalo e aprender un pouco máis. 

Grazas a Pablo evidentemente e a todos os que fixeron posible a súa presenza no IES.

FOTOGRAFÍA CIENTÍFICA

Xa nos tardaba o momento do curso nos que o alumnado de 3ºESO se encarga de plasmar en forma de fotografía unha gran variedade de fenómenos científicos.

"Luscos e fuscos" chega á súa terceira edición.

Uns máis e outros menos, pero entre todos sempre conseguimos unha colección para pasar un bo rato observando.

Desta volta chegamos a 55 instantáneas. 

Unhas son esteticamente irreprochables, outras curiosas, outras sorprendentes...pero polo menos todas conseguiron algo importante: facernos pensar e reflexionar. 

Porque cada un ve o que ve; aí reside a maxia da fotografía, como toda arte que se prece.

Parabéns a todos polo interese amosado na actividade.

 

¿ FUXINDO DA CHUVIA?

A resposta é si: estamos fartos da chuvia e das nubes e de esperar un día despexado para medir sombras no patio do colexio e poder empezar a traballar no proxecto que nos axudará a medir o radio da Terra...

Hoxe collemos e metémosnos no laboratorio a fedellar un pouco coa química e a física para tocar outros "paos" (este chiste non o entenderedes ata que fagamos o de Eratóstenes...)

Hoxe propúxenlles traballar cuns anacos de porexpan de forma de prisma, deses que podedes atopar en moitas caixas para protexer o contido que teñen dentro.

O primeiro sería medir a densidade do porexpan e como son moi aplicados non houbo problema. Cunha balanza analítica que chega ata a milésima de gramo anotaron as masas dos 4 anacos que empregamos. A cousa andaba entre os 5 e os 6 gramos.

En canto ao volume aproveitaron a forma perfectamente prismática que tiñan (ja ja, este seguro que podería ser o segundo chiste da xornada...) para sacar do caixón das matemáticas a fórmula de lado ao cubo e así chegamos a volumes arredor dos 300 mL. 

Cos estes datos, a densidade (masa/volume) era directa. Neste caso non nos importaba a precisión da medida, senón o valor, que andaba polos 0,015 g/mL...ou sexa BAIXÍSIMA.

Quería que tiveran isto presente para resolver o reto que lles propuxen a continuación: ¿Serías quen de meter polo menos 1 dos catro anacos de porexpan nun vasiño de precipitados pequeno (50ml)?

O caso é que Ray, moi botado "padiante", dixo si. Vino tan decidido que había que deixarlle probar.

E aquí o vemos en plena "faena" esnaquizando o porexpan con sumo coidado en anacos pequenos para ver se cabía todo dentro.

Paciencia non lle faltou pero cando chegou ata aquí:

 

desistiu porque xa vía que a cousa rebosaba e aínda lle quedaba moito porexpan por meter.

E iso que recibiu axuda por parte dos compañeiros

Parece que a terapia de choque non ía funcionar desta volta. 

Pero axiña xurdiu outra vía. Alguén propuxo disolvelo en auga. Pero o intercambio de opinións deixou claro que a cousa estaba complicada porque o porexpan non se disolve en auga (de feito é un magnífico illante contra a humidade) e logo a densidade obtida ao empezar deixaba claro que non ía ser fácil metelo en auga porque ten unha densidade máis de 60 veces inferior á da auga, con cal non se afunde na auga nin en broma.

Chegou o momento de sacar a escena o elemento sorpresa da sesión: a acetona. Un disolvente moi diferente á auga...¿Probamos? Imos aló...

¿Sorprendida Miriam? Home algo si. Isto de ir metendo o bloque no vaso con acetona e ver que ía desaparecendo pouco a pouco diante dos teus ollos...

O máis sorprendente para eles eu creo que foi comprobar que un pequeno vasiño con acetona tragou literalmente 4 anacos de porexpan de 50 cm de longo...ou sexa 2 metros de longo de porexpan...e todo nuns segundos.

Judith tamén quixo probar:

Ata que nos quedamos sen porexpan

¿Que pasou logo? pois que lles dixen que significaba porexpan: POLIESTIRENO EXPANDIDO...

ou sexa un polímero orgánico que ocupaba moitísimo volume porque o expandiron...INXECTÁNDOLLE AIRE.

O que fai a acetona é eliminar ese aire entre as moléculas de poliestireno e disolver logo esta substancia.

O aspecto que adoptou o polímero despois de sacalo do vaso e secalo non se pareceu en nada ao que amosaba ao empezar esta historia. 

Outro "guiño" máis da natureza: ¿Somos o que somos ou o que parecemos? Pensa nisto mentres seca o poliestireno e mañá che digo...

Pois o prometido é débeda...aquí tedes o aspecto do porexpan ao día seguinte:

Confirmado: Nada é o que semella, so depende das circunstancias nas que se atope ;-).

 

¡QUE REPELENTE ES!

Tranquilo non te estou insultando...iso foi o que lle dixo unha placa de papel de aluminio a outra cando a rapazada de 2ºESO decidiu construír con elas un electroscopio caseiro.

Foi unha experiencia chula que axudou a comprender como é posible que a carga eléctrica se transmita dun corpo (globo frotado con anterioridade) a outro (2 papeis de aluminio xuntos) mediante un cable condutor

 

No video podedes ver un extracto da experiencia.

Grazas Efi por usar o laboratorio como ferramenta e non como escenario. 

CITA ANUAL COS BISCOITOS

O alumnado de 3ºESO xa sabe que chegado o momento de estudar a materia ten una cita ineludible con un tipo de materia moi apetitosa: a dos biscoitos que teñen que facer en grupo.

Este curso 2025-26 os 27 integrantes da clase de 3ºESO repartíronse en 5 grupos e levaron a cabo todo o proceso.

Primeiro elixir receita (A familia sempre é un bo recurso para obter información...¡ai as avoas cando falten...!¿a onde irá todo o seu legado?).

Logo traballar os factores de conversión para transformar as cantidades á unidades de medida axeitadas, punto esencial para calcular o custo do biscoito, claro que para iso haberá que pasarse polo supermercado para ver a como vai o kg de fariña ou a ducia de ovos.

Buff, como para que se che caia un ao chan, ja ja.

O luns 1 de decembro chegou o momento esperado e alá foron todos, alumnado e "cachivachado" ao laboratorio e puxéronse mans á obra.

Durante  media hora a actividade foi intensa pero moi coordinada, Traballaron moi ben en grupo

E pouco a pouco esa actividade frenética pero planificada mesturada con olores de diversa índole, con texturas curiosas, con toques de distinción moi logrados...foi dando paso a produtos máis que apetecibles.

E despois de deixar de novo todos os postos de traballo máis limpos que unha patena só quedaba o toque final. 

Pero ese está reservado para Vicente, o panadeiro de "Os Corzás" que sempre nos fai o inmenso e altruísta favor de cocelos ben para que queden espectaculares. Como así foi. Comprobádeo vós mesmos:

O resumo é doado de facer:

-Actividade en grupo que motiva ao alumnado e a desenvolve con ganas, resolución de diferenzas para lograr un obxectivo común, exemplo de procesos químicos de importante repercusión na cociña (mesturas, termodinámica, cinética química, acción de lévedos no volume de masa conseguida...), consecución de produtos finais de bo sabor e presentación...e 1,4 puntiños na nota final do trimestre que a algún lle veu de perlas para evitar un tirón de orellas na casa ;-)

En serio, grazas a todos, alumnado, por participar con ese entusiasmo, e profesorado, por axudar a puntuar o sabor e presentación dos 5 biscoitos.

E ata aquí por este ano ¡Ata o próximo biscoito!

A VOLTAS CO RADIO DA TERRA

Este ano no centro ímoslle dedicar o curso ao UNIVERSO...e que mellor homenaxe que intentar reproducir o que Eratóstenes ideou na súa cabeciña hai uns 2200 anos.

Cada vez que me paro a pensalo alucino. Sen ningún dos avances técnicos que temos hoxe en día, so con un pao, un día de sol e unha mente prodixiosa conseguiu medir o radio do planeta, algo do que por aquela época nin sequera se sabía se era redonda...

Agora vemos a proposta de Eratóstenes e parécenos moi simple, pero na presentación das cousas máis simples reside precisamente a base dos cambios máis drásticos na historia da ciencia.

O sol é a estrela que nos envía a luz que precisamos para ver de xeito natural. Ao estar a moitos millóns de quilómetros de nos podemos considerar que os raios que chegan ata nos o fan paralelos entre si.

Canto impactan cun pao na Terra orixínase unha sombra. E aquí temos a primeira revolución provocada por Eratóstenes...se a Terra fose plana a sombra de dous paos que medisen o mesmo, pero situados en dous lugares moi distantes entre si, sería igual de longa. Explicouno moi ben Carl Sagan nese programa de TV chamado "COSMOS" que nos marcou a tantos aspirantes a científicos:

Porén, se a Terra fose curva as lonxitudes desas sombras ían ser diferentes, tal como así...

¿E que foi o que observou Eratóstenes? Pois que había un día no ano que o sol non provocaba sombra algunha no pao cravado en Siena, porque estaba totalmente na súa vertical, sobre o 21 de xuño. Pero ao ano seguinte comprobou que ese día do ano un pao das mesmas dimensións cravado en Alexandría, unha localidade a máis de 800 km ao norte, si que tiña una sobra considerable.

¿Conclusión? Que a Terra era redonda, e esa curvatura era a causa desa diferencia de sombras. ¡Que sinxelo e irrefutable, verdade! Pois mira que a algúns aínda lles custa crelo. En fin...

Pero a cousa non quedou nunha simple observación cualitativa. Eratóstenes foi quen de aplicar certos conceptos básicos de xeometría e calcular o radio de Terra a partir desa suposta curvatura.

Observa o seguinte debuxo que representa a chegada dos raios aos paos de Siena e Alexandría.

 Como podes ver, ao ser a Terra redonda, os raios procedentes do sol en paralelo seguen a vertical do pao en Siena e non provocan sombra. En Alexandría non. Se prolongamos imaxinariamente a liña dos paos vemos que se tocan no centro da Terra.

Eratóstenes percatouse dunha situación extensamente coñecida en xeometría. Cando 2 paralelas son atravesadas por unha secante se cumpre o seguinte:

 Ou sexa, que se eses ángulos A e B teñen que ser iguais, con determinar o A (moi fácil a partir das dimensións do pao e da súa sombra cunha simple razón trigonométrica tanxente) xa temos o ángulo B que nace no centro da Terra e se abre ata marcar as posicións dos 2 paos en Siena e Alexandría. Eratóstenes obtivo un valor duns 7 graos.

O seguinte que fixo Eratóstenes foi medir a distancia entre as dúas cidades, obtendo un valor duns 5000 estadios, unha medida da época que equivalía a uns 157 metros, ou sexa que a distancia situábase preto dos 800km.

O que quedaba era unha simple proporción. Unha regra de 3 que poderías facer ti mesmo sen problema.

Se un ángulo duns 7º abre unha distancia entre dous lugares no planeta duns 800 km, se abrísemos ese ángulo a 360º (apertura completa: totalidade da Terra) a distancia sería....EFECTIVAMENTE O PERÍMETRO DA TERRA.

Resultado para Eratóstenes...uns 252000 estadios, ou sexa uns 40000 km. E como xa se sabía que a lonxitude dunha circunferencia (perímetro) está relacionada co seu radio tal que é igual a 2·pi·R

XA TEMOS O RADIO DA TERRA...incrible: obtivo uns 6300 km ¡MENOS DUN 1% DE ERRO! ¡DE TOLOS!

Pois se alguén hai 2200 anos fixo isto sen calculadora, sen móbil, sen internet...digo eu que seremos quen de reproducilo ¿non?

E con esas arrancamos o martes 18 de novembro...

O material era moi básico: unha base de papel branco onde marcar o avance das sombras do noso pao, de aquí adiante GNOMON, "palabro" que gusta máis na comunidade científica (realmente neste caso un soporte Universal deses que usamos en química para suxeitar diferente material mediante noces e pinzas), unha cinta métrica e un rotulador.

A primeira hora da mañá fixemos a montaxe pero a meteoroloxía non axudou nada...non choveu, algo esencial por non mollar o papel, pero non tivemos o sol radiante como nos gustaría. Unhas condenadas nubes mitigaron a potencia dos raios e non nos permitiron apreciar coa nitidez suficiente o punto onde remataba a sombra.

Por iso, resignados xa que non estaba na nosa man modificar a meteoroloxía, tomamos a sesión como un ensaio para días mellores, nos que tomar datos fiables.

Non obstante, a rapazada puxo todo o interese e baixamos varias veces a marcar como se ía movendo esa sombra, en posición e lonxitude

Aquí vemos a Rebeca mans á obra

Aprendemos polo menos algúns detalles importantes para non meter a pata os días que poidamos medir en perfectas condicións, como fixar ben o Gnomon ao chan (calquera movemento desbarataría a medida), localizar ben o principio e o final da sombra, poñer un papel suficientemente grande para que recolla todas as sombras desexadas...)

Cousas que Inés xa procurou ter en conta nas súas medicións:

Balance final: positivo, porque dos contratempos tamén se aprende, e moito.

Polo menos xa temos unha idea de como proceder, que medidas hai que tomar, como hai que tomalas...

E tamén nos decatamos que en novembro o sol está moi baixo, dando lugar a sombras moi longas e menos nítidas, que precisan dun bo anaco de papel para ser recollidas.

A primeira pedra está posta. O seguinte día que teñamos un día solleiro aí estaremos para tomar as primeiras medidas completas que nos permitan afondar na análise matemática deste asunto ;-)